Lithium, kim loại được ví như “vàng trắng” của kỷ nguyên xe điện, đang trở thành một trong những tài nguyên được săn đón nhất thế giới. Khi ngành ô tô toàn cầu tăng tốc điện hóa, nhu cầu đối với loại khoáng sản này cũng leo thang chóng mặt. Nhưng phía sau cuộc đua năng lượng sạch là một bài toán không hề đơn giản: càng nhiều xe điện, áp lực lên khai thác tài nguyên càng lớn.
Theo một nghiên cứu mới từ Climate and Community Institute, riêng quá trình chuyển đổi sang xe điện tại Mỹ có thể đòi hỏi lượng lithium gấp ba lần tổng sản lượng toàn cầu hiện nay nếu quốc gia này tiếp tục duy trì mức độ phụ thuộc cao vào ô tô cá nhân.
Con số này cho thấy nghịch lý lớn của cuộc cách mạng xanh: xe điện giúp giảm phát thải carbon, nhưng việc sản xuất pin cho chúng lại có thể tạo ra những áp lực môi trường mới.
Hiện nay, giao thông vận tải là một trong những nguồn phát thải carbon lớn nhất tại Mỹ. Việc thay thế xe xăng và diesel bằng xe điện được xem là bước đi bắt buộc nếu thế giới muốn đạt mục tiêu trung hòa carbon vào giữa thế kỷ. Tuy nhiên, thành phần cốt lõi trong pin xe điện, đặc biệt là pin lithium-ion, lại đang tạo ra một cuộc đua khai khoáng chưa từng có.
Nhiều tổ chức nghiên cứu dự báo nhu cầu lithium toàn cầu có thể tăng hơn 40 lần vào năm 2040, chủ yếu do sự bùng nổ của thị trường xe điện. Điều này khiến lithium trở thành tâm điểm trong chuỗi cung ứng công nghệ mới.
Vấn đề nằm ở chỗ khai thác lithium không hề “xanh” như hình ảnh của xe điện.
Quá trình khai thác loại kim loại này tiêu tốn lượng nước khổng lồ, có thể gây ô nhiễm đất, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và làm gia tăng xung đột với cộng đồng bản địa. Tại nhiều khu vực ở Nam Mỹ, đặc biệt là Chile và Argentina, hoạt động khai thác lithium đã làm dấy lên tranh cãi gay gắt vì nguy cơ cạn kiệt nguồn nước ngọt.
Theo các chuyên gia, hơn một nửa sản lượng lithium hiện nay đến từ những khu vực vốn đã khan hiếm nước. Điều này đồng nghĩa nhu cầu pin càng tăng thì áp lực lên tài nguyên nước càng lớn.
Không chỉ Nam Mỹ, Mỹ cũng bắt đầu đối mặt với bài toán tương tự. Dù hiện mới chỉ có một mỏ lithium quy mô nhỏ tại Nevada, hơn 50 dự án khai thác mới đang được xúc tiến. Nhiều dự án đã vấp phải phản đối vì lo ngại tác động sinh thái và thiếu tham vấn cộng đồng địa phương.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng thế giới vẫn có thể giảm đáng kể áp lực này nếu thay đổi cách tiếp cận.
Bài toán không chỉ nằm ở việc chuyển từ xe xăng sang xe điện, mà còn là thay đổi cách con người di chuyển.
Nghiên cứu cho thấy nếu các thành phố đầu tư mạnh vào giao thông công cộng, xây dựng đô thị thân thiện với người đi bộ, mở rộng hạ tầng xe đạp và đẩy mạnh tái chế pin, nhu cầu lithium bổ sung vào năm 2050 có thể giảm hơn 90%.
Nói cách khác, giải pháp hiệu quả nhất không đơn thuần là thay toàn bộ xe xăng bằng xe điện, mà là giảm bớt sự phụ thuộc vào ô tô cá nhân.
Nhiều thành phố lớn đã chứng minh điều này khả thi. Tại Paris, lượng sử dụng ô tô giảm gần 30% trong hơn một thập kỷ nhờ chính sách ưu tiên người đi bộ và xe đạp. Tại London, tỷ lệ sử dụng ô tô cũng giảm mạnh nhờ mở rộng giao thông công cộng và áp phí ùn tắc.
Song song đó, một hướng đi khác là tối ưu pin xe điện. Thay vì liên tục chạy đua tạo ra những mẫu SUV điện nặng hàng tấn với bộ pin khổng lồ, ngành công nghiệp có thể chuyển sang các mẫu xe nhỏ hơn, nhẹ hơn và tiết kiệm tài nguyên hơn.
Đây cũng là vấn đề ngày càng được quan tâm khi các mẫu xe điện cỡ lớn như GMC Hummer EV đang tiêu thụ lượng nguyên liệu cho pin lớn hơn nhiều lần so với các mẫu EV đô thị.
Về dài hạn, lithium vẫn sẽ là mắt xích không thể thiếu của kỷ nguyên năng lượng sạch. Nhưng “vàng trắng” cũng đang nhắc nhở thế giới một điều quan trọng: chuyển đổi xanh không chỉ là thay đổi công nghệ, mà còn đòi hỏi thay đổi cả mô hình sống và hạ tầng xã hội.
Xe điện có thể là tương lai, nhưng nếu chỉ thay động cơ mà không thay đổi thói quen di chuyển, thế giới có thể chỉ đang chuyển gánh nặng môi trường từ ống xả sang… mỏ khoáng sản.
