Những ngày gần đây, cộng đồng người dùng Facebook tại Việt Nam xôn xao trước một hiện tượng khó hiểu: chỉ cần gõ một từ khóa cực kỳ phổ biến bắt đầu bằng chữ “V” trên thanh tìm kiếm, hệ thống đôi khi lại trả về hàng loạt video có nội dung nhạy cảm, thậm chí mang tính khiêu dâm.
Điều khiến nhiều người khó chịu hơn là trên phiên bản di động, không ít video còn tự động phát kèm âm thanh ngay khi hiển thị. Trong môi trường công sở hoặc khi dùng điện thoại cạnh trẻ nhỏ, đây rõ ràng là một trải nghiệm cực kỳ phản cảm.
Câu hỏi được đặt ra là: điều gì đang xảy ra với Meta? Một hệ thống AI kiểm duyệt tiêu tốn hàng tỷ USD mỗi năm lại đang bị qua mặt bởi những thủ thuật đơn giản?
Thực tế, đây không hẳn là “lỗi” theo nghĩa hệ thống bị hỏng. Vấn đề nằm sâu hơn, ở cuộc chiến gần như bất tận giữa thuật toán kiểm duyệt và giới spammer chuyên khai thác lỗ hổng nền tảng.
Phần lớn người dùng nghĩ các video người lớn lọt qua Facebook nhờ công nghệ quá tinh vi. Nhưng trên thực tế, nhiều chiêu trò lại khá “thô sơ” nhưng cực kỳ hiệu quả.
Một trong những kỹ thuật phổ biến nhất là cloaking, tức che mắt thuật toán. Cách hoạt động rất đơn giản: kẻ xấu chèn vào đầu video khoảng 5–10 giây nội dung hoàn toàn vô hại, chẳng hạn clip nấu ăn, video hài hoặc hoạt hình. Khi hệ thống AI quét những khung hình đầu tiên để phân loại nội dung, video được gắn nhãn “an toàn” và cho phép đăng tải.
Nhưng ngay sau đoạn intro vô hại đó có thể là toàn bộ nội dung nhạy cảm.
Ngoài ra, spammer còn dùng nhiều thủ thuật nhỏ để đánh lừa AI nhận diện video như lật ngược hình, chỉnh màu, thay đổi âm thanh hoặc thêm lớp overlay mờ gần như mắt thường không thấy. Những chỉnh sửa rất nhẹ này đủ để khiến hệ thống video fingerprinting của Meta nhận nhầm video cũ từng bị cấm thành một file hoàn toàn mới.
Tuy nhiên, điểm đáng nói hơn nằm ở cách Facebook vận hành công cụ tìm kiếm hiện nay.
Trước đây, tìm kiếm trên mạng xã hội hoạt động gần giống Google Search: bạn gõ từ khóa nào thì kết quả ưu tiên khớp chính xác với từ đó. Nhưng ngày nay, Facebook, Instagram hay TikTok đã chuyển sang mô hình gọi là discovery engine, cỗ máy khám phá nội dung.
Nói đơn giản, hệ thống không còn chỉ hỏi “Bạn tìm gì?”, mà hỏi thêm: “Nội dung nào có khả năng giữ bạn ở lại lâu nhất?”
Đây chính là gốc rễ của vấn đề.
Thuật toán hiện đại đánh giá rất nhiều tín hiệu: thời lượng xem, tỷ lệ xem hết video, lượt chia sẻ, bình luận, hành vi trước đó và mức độ viral toàn nền tảng. Mà content gây sốc, kích thích tò mò hoặc nhạy cảm thường có một lợi thế tự nhiên: giữ chân người xem cực tốt.
Người dùng có xu hướng dừng lại lâu hơn, tò mò hơn, thậm chí replay nhiều hơn. Với AI, đây là tín hiệu cho thấy nội dung “hấp dẫn”.
Vô tình, hệ thống đề xuất nội dung tối ưu cho tương tác lại có thể đẩy những video kiểu này lên cao hơn.
Không ít spammer đã tận dụng điểm yếu đó bằng cách gắn hashtag phổ biến, hashtag trend hoặc những từ khóa cực chung chung vào video nhạy cảm. Kết quả là khi người dùng tìm kiếm một từ khóa tưởng như vô hại, thuật toán có thể ưu tiên hiển thị nội dung hoàn toàn không liên quan về mặt ngữ nghĩa, nhưng lại có chỉ số tương tác cao.
Đó cũng là lý do hai người gõ cùng một từ khóa trên Facebook nhưng nhận về kết quả khác nhau. Hệ thống đã cá nhân hóa theo lịch sử xem video, các trang đã theo dõi, nhóm đã tham gia và hàng trăm tín hiệu hành vi khác.
Ở góc độ rộng hơn, sự cố này phản ánh một bài toán nan giải của Meta và toàn bộ ngành mạng xã hội: cân bằng giữa tăng trưởng tương tác và kiểm soát nội dung.
Thuật toán càng giỏi giữ chân người dùng, nó càng dễ ưu ái các nội dung gây sốc. Và khi động lực lớn nhất của nền kinh tế Internet vẫn là “attention” (sự chú ý) thì cuộc đua giữa AI kiểm duyệt và những người tìm cách lách luật có lẽ sẽ còn kéo dài.
Với người dùng phổ thông, việc gặp content “bẩn” khi tìm kiếm chưa chắc là dấu hiệu tài khoản bị hack hay Facebook gặp sự cố nghiêm trọng. Đôi khi, đó chỉ là hệ quả của một thực tế khá trần trụi trên Internet hiện nay: thứ cạnh tranh khốc liệt nhất không phải dữ liệu hay công nghệ, mà là từng giây chú ý của con người.
